ΤΑ ΠΕΝΤΕ ΕΠΙΠΕΔΑ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ

Tου Σταθη Ν. Καλυβα*

Σε ένα πρώτο και άμεσο επίπεδο, η κρίση είναι οι άνθρωποι: όσοι χάνουν τη δουλειά τους υφίστανται μείωση στο εισόδημά τους, βλέπουν να περιορίζονται οι προοπτικές τους, διαπιστώνουν πως τα σχέδια που είχαν κάνει είναι έωλα. Τα πράγματα είναι βέβαια πιο σύνθετα. Δεν είναι, π.χ., όλοι εξίσου χτυπημένοι από την κρίση ούτε αντιδρούν όλοι με τον ίδιο τρόπο. Συχνά, φωνάζουν περισσότερο οι πιο προνομιούχοι. Πάντως, τα συναισθήματα που γεννά η παρατήρηση της κρίσης δεν μπορούν και δεν πρέπει να υποκαταστήσουν την προσέγγισή της με τα εργαλεία της λογικής και της γνώσης. Η «λογοτεχνία» του ανθρώπινου πόνου μπορεί να είναι ιδιαίτερα δημοφιλής, αλλά δεν αποτελεί ανάλυση, όπως δεν ισοδυναμεί η αίσθηση του πόνου με τη διάγνωση μιας ασθένειας. Η κρίση, με άλλα λόγια, μπορεί να γίνεται εμφανής στις ζωές των ανθρώπων, αλλά δεν εξαντλείται σʼ αυτές.

Σε ένα δεύτερο επίπεδο, η κρίση αφορά (αλλά και διαμορφώνεται) από την πολιτική της διαχείριση. Κάθε κρίση, και ιδιαίτερα οι μεγαλύτερες και πιο βαθιές, αποτελεί τεράστια ευκαιρία για τους πολιτικά φιλόδοξους, καθώς τίθενται σε δοκιμασία πολιτικοί δεσμοί που δημιουργήθηκαν στο παρελθόν και διαμόρφωσαν την πολιτική συνείδηση ολόκληρων γενιών. Το πλεονέκτημα διαθέτουν συνήθως οι δημαγωγοί, που δεν διστάζουν να καλλιεργήσουν ψεύτικες ελπίδες σʼ έναν κόσμο που αισθάνεται πως δεν έχει να χάσει τίποτα. Απέναντί τους, οι «παλιοί» πολιτικοί πασχίζουν να επιπλεύσουν, καθώς οι κανόνες που ήξεραν έπαψαν να ισχύουν. Φοβισμένοι και ανεπαρκείς, ποντάρουν στο ότι τα πράγματα θα αλλάξουν από μόνα τους προτού οι ίδιοι βρεθούν εκτός παιχνιδιού. Θα επικρατήσουν τελικά οι δημαγωγοί; Ποιες θα είναι τότε οι οικονομικές επιπτώσεις; Και, το κυριότερο, ποιες θα είναι οι πολιτικές συνέπειες όταν αναπόφευκτα διαφανεί το περιεχόμενο των υποσχέσεών τους;

Το τρίτο επίπεδο είναι η οικονομική διαχείριση της κρίσης, και εδώ τα ερωτήματα είναι πλήθος. Ποια είναι η πιο αποτελεσματική οικονομική συνταγή; Είναι σφάλμα η εφαρμογή πολιτικών λιτότητας σε περίοδο ύφεσης ή μια αναπόφευκτη επιλογή δεδομένων των (πολιτικών, οικονομικών) συνθηκών; Πώς θα ρυθμιστούν το χρέος και τα διάφορα ελλείμματα (προϋπολογισμού, πρωτογενές, ισοζυγίου πληρωμών); Πώς αντιμετωπίζεις την ψυχολογία των αγορών από την οποία εξαρτάται η μελλοντική επιβίωση κάθε οικονομίας; Πώς αντιστέκεσαι στον κίνδυνο μιας καταστροφής που παγώνει την οικονομική δραστηριότητα και απειλεί να μεταμορφωθεί σε αυτοεκπληρούμενη προφητεία; Πώς αντισταθμίζεις την πολιτική αβεβαιότητα; Πώς δημιουργείς προϋποθέσεις εξωστρεφούς οικονομικής ανάπτυξης σε μια χώρα που φαίνεται να έχει ξεχάσει τι σημαίνει επιχειρηματικότητα και παραγωγή; Πώς τα βάζεις με νοοτροπίες δεκαετιών και πώς αντιμετωπίζεις ισχυρά συμφέροντα που ποντάρουν στην προοπτική της καταστροφής γιατί έτσι χάνουν λιγότερα; Και το κυριότερο, πώς εφαρμόζεις πολιτική μεταρρυθμίσεων όταν μοχλός σου είναι ένα διαλυμένο κράτος;

Το τέταρτο επίπεδο είναι το ευρωπαϊκό. Η ευρωπαϊκή ενοποίηση είναι το μεγαλύτερο πείραμα του μεταπολεμικού κόσμου. Το στοίχημα είναι η δημιουργία μιας νέας πολιτικής οντότητας μέσα από ένα συνονθύλευμα κρατών με διαφορετική κουλτούρα, γλώσσα, ιστορία και οικονομία, χώρες που μέχρι πριν από μερικές δεκαετίες συναντούσαν η μία την άλλη στα πεδία των μαχών. Το εγχείρημα αυτό έως τώρα πέτυχε, αλλά υπό ειδικές συνθήκες: ισχυρές ενέσεις οικονομικής ευημερίας, αδιαφανείς διαδικασίες δημοκρατικού ελλείμματος, προτεραιότητα στην οικονομική ενοποίηση. Η κρίση, απότοκος της αναντιστοιχίας οικονομικών και πολιτικών θεσμών, άνοιξε τον ασκό ενός εθνικιστικού Αιόλου, αφήνοντας να διαφανούν προκαταλήψεις και στερεότυπα που ποτέ δεν είχαν εξαφανιστεί εντελώς. Την ίδια στιγμή, ένα πολυκέφαλο εκτελεστικό ασθμαίνει να παρακολουθήσει και να ανταποκριθεί στις ραγδαίες οικονομικές και πολιτικές εξελίξεις.

Τέλος, το πέμπτο επίπεδο είναι παγκόσμιο. Οι αλλαγές είναι τεκτονικές, καθώς υποχωρεί η ηγεμονία της Δύσης και ανέρχεται το άστρο της Ασίας. Ακόμη και στο εσωτερικό της Δύσης, οι συσχετισμοί δεν ευνοούν την Ευρώπη. Οι ΗΠΑ διαθέτουν ισχυρότερους ενιαίους θεσμούς, ισχυρή αμυντική ικανότητα, παγκόσμιο αποθεματικό νόμισμα, οικονομική ζωτικότητα και δημιουργικότητα, ενώ βρίσκονται στην αρχή μιας απίστευτης ενεργειακής κοσμογονίας: ήδη έχουν ξεπεράσει τη Ρωσία στην παραγωγή φυσικού αερίου, ενώ αναμένεται πως έως το 2020 θα έχουν γίνει ο μεγαλύτερος παραγωγός πετρελαίου στον κόσμο, μπροστά ακόμη και από τη Σαουδική Αραβία. Τα μεγέθη είναι πρωτόγνωρα, οι προκλήσεις τεράστιες και τα περιθώρια για την Ευρώπη ασφυκτικά. Είναι αστείο να θεωρεί κανείς πως θα μπορέσει να ευημερήσει, ή και να επιβιώσει ακόμα, μοναχός. Η πορεία προς την ενοποίηση με οικονομική ατμομηχανή τη Γερμανία είναι μονόδρομος για την Ευρώπη.

Αυτά είναι, λοιπόν, τα πέντε επίπεδα της κρίσης. Το κάθε επίπεδο από μόνο του είναι ιδιαίτερα σύνθετο. Γνωρίζουμε κάποιες από τις απαντήσεις στα ερωτήματα που τίθενται, αλλά αγνοούμε αρκετές. Το θεμελιώδες δεδομένο είναι πως χωρίς οικονομική ανταγωνιστικότητα δεν μπορεί να δημιουργηθεί πλούτος, αλλά το πώς ακριβώς κατακτάς την ανταγωνιστικότητα παραμένει προς διερεύνηση. Η μεγάλη δυσκολία είναι πως τα πέντε αυτά επίπεδα είναι ρευστά και διαπλέκονται μεταξύ τους, καθιστώντας τον γρίφο εξαιρετικά δύσκολο. Δύο πράγματα είναι σίγουρα. Πρώτον, η σοβαρή, συστηματική ανάλυση μπορεί να μην είναι πανάκεια, αλλά είναι μονόδρομος. Δεύτερον, όσοι ισχυρίζονται πως διαθέτουν τις λύσεις (και μάλιστα τις εύκολες) είναι τσαρλατάνοι.

* Ο κ. Στάθης Ν. Καλύβας είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Yale.

Κατηγορίες: Δραστηριότητες συνδέσμου. Προσθήκη στους σελιδοδείκτες.

Αφήστε μια απάντηση